Podczas szkolnej akademii pada hasło „pierwsza konstytucja w Europie”, ale za tym skrótem kryje się ważne zastrzeżenie. Ustawa Rządowa z 3 maja 1791 roku była pierwszą nowoczesną konstytucją w Europie, choć na świecie poprzedziła ją konstytucja Stanów Zjednoczonych. A to dopiero początek mniej oczywistych szczegółów.
Najciekawsze fakty kryją się także w historii dokumentu
- „Ustawa Rządowa” to oficjalna nazwa aktu znanego jako Konstytucja 3 maja.
- Trzy rękopisy przetrwały mimo prób zatarcia śladów po reformie.
- Projekt przygotowano w sekrecie, a obrady nad nim zaplanowano w szczególnym momencie.
- Konstytucja otwierała proces zmian, którego twórcy nie zdążyli w pełni przeprowadzić.
„Ustawa Rządowa” miała jedenaście artykułów
Podniosła nazwa może sugerować opasły kodeks, tymczasem akt składał się z jedenastu artykułów. W zwartej formie opisywał ustrój państwa, organizację władz i prawa różnych grup społecznych. Jego oficjalne miano brzmiało „Ustawa Rządowa”, co przypomina, że słowo „konstytucja” w dawnej Rzeczypospolitej miało szersze znaczenie niż dziś.
Zmiany ustrojowe obejmowały między innymi odejście od liberum veto i wolnej elekcji na rzecz głosowania większością oraz dziedziczności tronu. Chłopów uznano za część narodu, ale dokument nie znosił pańszczyzny ani podziałów stanowych. Uważam, że właśnie to zestawienie ambicji reformy z jej ograniczeniami najlepiej chroni przed idealizowaniem aktu.
Projekt odczytano dzień przed głosowaniem
Wiosną 1791 roku projekt nie trafił od razu na otwarte obrady. 2 maja odczytano go w Pałacu Radziwiłłowskim, a część posłów i senatorów wcześniej zadeklarowała poparcie. Termin posiedzenia Sejmu Czteroletniego wybrano tak, by ograniczyć ryzyko zablokowania reform przez przeciwników, którzy nie wrócili jeszcze do Warszawy.
Następnego dnia posiedzenie trwało siedem godzin i zakończyło się przyjęciem ustawy przez aklamację oraz zaprzysiężeniem jej przez króla. Według Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego podczas obrad przywołano depesze dyplomatyczne ostrzegające przed kolejnym rozbiorem. Głosowanie odbywało się więc w atmosferze politycznej presji, a nie podczas spokojnej, zwyczajnej sesji.
Trzy oryginalne rękopisy ocalały różnymi drogami
Historia dokumentu nie kończy się na jego uchwaleniu. W zasobie Archiwum Głównego Akt Dawnych zachowały się trzy oryginalne rękopisy, ponieważ sejmowe uchwały sporządzano w kilku egzemplarzach opatrzonych podpisami. Nie są to po prostu trzy identyczne kopie z jednego miejsca.
Jeden egzemplarz przetrwał w księdze Metryki Litewskiej, drugi ocalał dzięki ukryciu w zbiorach Potockich, a trzeci zachował sekretarz sejmowy. Każdy rękopis ma więc osobną drogę przetrwania, związaną z innym archiwum i inną osobą lub instytucją. Taka historia tłumaczy, dlaczego materialny ślad reformy jest równie ciekawy jak sam tekst.
„Pierwsza konstytucja na świecie” to zbyt duży skrót
W szkolnym skrócie łatwo zgubić różnicę między „pierwszą w Europie” a „pierwszą na świecie”. Konstytucja Stanów Zjednoczonych została uchwalona wcześniej, dlatego polski akt określa się jako pierwszą nowoczesną konstytucję europejską i drugą na świecie. Takie ujęcie podaje także Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego.
Przymiotnik „nowoczesna” jest tu istotny, bo w historii spotyka się różne rozumienia konstytucji i wcześniejsze akty ustrojowe. Bez doprecyzowania łatwo pomylić pierwszeństwo określonego typu spisanej ustawy zasadniczej z twierdzeniem, że wcześniej nie istniały żadne dokumenty regulujące ustrój państwa. Najbezpieczniej zapamiętać pełne, precyzyjne określenie, a nie samą etykietę „pierwsza”.
Reforma miała być początkiem, nie zamkniętym projektem
Ustawa Rządowa nie miała samodzielnie rozwiązać wszystkich problemów państwa. Muzeum Historii Polski wskazuje, że jej twórcy planowali dalsze prace, a w ciągu kolejnego roku Sejm przyjmował przepisy rozwijające reformę. Konstytucja wyznaczała kierunek zmian, których skutków nie da się w pełni ocenić, bo ich wdrażanie przerwała interwencja rosyjska i zwycięstwo przeciwników reform.
Jak opisuje Muzeum Historii Polski, w zamyśle Hugona Kołłątaja miały powstać kolejne ustawy dotyczące spraw moralnych i gospodarczych. To szczegół, który zmienia perspektywę: zamiast widzieć w dokumencie gotowy plan naprawy kraju, lepiej dostrzec początek szerszego programu politycznego.
W pamięci zostały i reforma, i jej niedokończenie
Konstytucja 3 maja przetrwała w pamięci zbiorowej także dlatego, że łączyła odważny projekt z dramatycznym finałem. Nie zdążyła ukształtować trwałej praktyki ustrojowej, ale stała się symbolem możliwości reformowania państwa. Gdy wraca hasło „pierwsza konstytucja w Europie”, za nim stoją zarówno konkretne przepisy, jak i los rękopisów, które trzeba było ocalić.
